Það hafði rignt um morguninn, segja heimildir, en á milli glaðnað til, en þegar bátnum með sorgarblæjunum var róið í land með lík þeirra Jóns Sigurðssonar forseta og frú Ingibjargar, hafi skær regnbogi helfst yfir höfnina og staðið fótum í eyjarnar. Gervallur bærinn var í þungum sorgarböndum, fánar í hálfa stöng, skólar og verslanir lokaðar, menn dökkklæddir, þeir sem til áttu, og töluðu aðeins undir dóm meðan hin mikla líkfylgd seig hátíðlega upp frá Bryggjuhúsinu og að dómkirkjunni. Og hér uppi í garðinum stóð opin og uppmúruð gröfin, sem átti að hýsa þau bæði til allrar eilífðar.
Klukkan var orðin vel eitt þennan dag, 4. mai 1880, þegar heyra mátti úthringinguna neðan frá dómkirkjunni, tvö slög með nokkru millibili; þökk-þér, sögðu klukkurnar, far-vel. Héðan ofan að sjá leið þó enn drjúgur tími þar til þeir fremstu komu í ljós upp brekkuna hjá Anekuhúsi.

Hilmar landshöfðingi hafði eftir nokkra leit valið gröfinni stað miðja vegu milli sáluhliðsins og líkhússins, norðanvert við stíginn. En þar sem átti að múra hana, og það tvöfalda, þurfti að taka up mikinn gröft með kistubrotum og beinum, fúnum bæði og ófúnum, víst ein fimm eða sex leiði, og koma því niður annarstaðar í garðinum. Þótt ekki færi hátt rétt meðan beðið var útfarardagsins, þótti mörgum það miður að týna þannig ættingjum sínum í ókunna gröf. Næg eru ósnert grafarstæðin sunnar í garðinum, sögðu þeir, og hreinasta ósæma að spilla dánarró kristilegs fólks; það hefði hann Jón forseti aldrei viljað. Öðrum þótti rakinn óþarfi að breikka svo stíginn upp að líkhúsinu, að flytja yrði til steina af réttum gröfum, svo sem stein Breiðfjörðs skálds sem Kveldfélagið lét hann sverri höggva hér um árið. Að ganga á gröfum, það var heldur ekki rétt kristilegt.

En þegar fylkingin kom, með lúðraflokkinn hans Helga fremstan, síðan stúdentarnir og líkmennirnir sextíu og fjórir, og á eftir landshöfðinginn og allt það mikla lið í svörtum lafafrökkum og með pípuhattana gljáandi, og svo ættingjarnir og söngfókið og allur bærinn, þá hefði svo sem hvergi verið hægt að jarða nema hér. Hvarvetna óskipulegar þústir, þar sem köttur gæti naumast smeygt sér á milli leiða. Þó nú að væri rýmkað eitthvað til fyrir honum Jóni!
Líkfylgdin var ævatíma að þokast inn um hliðið og upp stíginn. Samt var hér ekki eins og áður á Íslandi, að hver træði sér þar sem best hann komst, heldur skipuðu menn sér uppeftir og inn á milli í reglulegum hópum. Stúdentar stóðu sér, iðnaðarmenn sér og skólapiltar, hverjir undir sínum merkjum, en þeir útlendu af herskipunum út í frá með korða sína og borða, og þannig gafst líkmönnum, ættingjum og höfðingjum að komast að gröfinni og skipa sér á litla torgið sem jafnað hafði verið fyrir framan hana. Bæjarbúar og sveitafólk, sem sumt var langt að komið, flæddi hinsvegar um garðinn, hvar sem þúst var á að standa.
Því heyrðu sumir lítið þegar Haldór yfirkennari flutti kveðjuorð Ísfirðinga, og lítt betur þegar séra Hallgrímur Sveinsson talaði yfir og kastaði rekunum. Þar á móti barst út eins og fagur ómur þegar blásaraflokkurinn hans Helga söng á trómetin og raddmennirnir hófu upp saknaðarkvæði gröndals. Aldrei fyrr hafði í reykjavík sést annað eins af blómum og sveigum, jafnvel frá útlöndum bundnir með allskonar litfögru lyngi og borðum. Það gátu allir séð, því hver og einn gekk að lokum að gröfinni og signdi yfir, sumir tvo krossa, sinn handa hvoru þeirra.

Miklu var erfiðara að komast út en inn, því nú skyldi aftur gengið til dómkirkjunnar í sömu fylkingu og áður. Það var ekki fyrr en niðri við Melshúsatraðir að sæmileg skipun komst á raðirnar. Veðrið hafði haldist uppi, en nú brast á skörp rigningarskúr þótt sól væri yfir. Brátt voru steinsmiðirnir, sem beðið höfðu í líkhúsinu, þeir einu sem eftir voru í garðinum og tóku til við að múra yfir og fylla að veggjum. Þegar skúrinni létti, mátti héðan ofan sjá að fánar voru komnir í heila stöng niðri í bænum.

Eins og verða vill um stórar hátíðir, varð ýmisskonar steytingur milli manna, ekki síst skáldanna. Bensi Gröndal hafði farið í fýlu af því að hann fékk ekki að yrkja eftir Jón og kastaði sér út í rétt eina törnina í Stíunni hjá Jörgensen. En það varð úr að senda Matthías heim til hans með plástur á sárindin, sem dró líka að mestu út svíðann. Um það segir Gröndal í Dægradvöl: "4. mai voru þau jörðuð hjónin Jón Sigurðsson og Ingibjörg; þá var mikið um dýrðir. Ekki var ég kvaddur til að yrkja við það tækifæri, vþí séra Matthías tranaði sér fram þar eins oga annarstaðar og hafði Steingrím í eftirdragi - það var fyrst allra seinast, að ég var beðinn að yrkja eitthvað, sem var seinast sungið við gröfina - hefði ég að réttu lagi átt að neita því. Matthías kom til konunnar minnar um það leyti einhvern tíma, en ég var þá ekki heima; hann sagði henni, að hann hefði komið því til leiðar, að ég mætti vera með, en fékk hjá henni það svar, að hefði hún verið karlmaður, þá mundi hún fleygja honum út og ofan stigann. Fór Matthías með þá fíkju."

(Ben. Gröndal: Dægradvöl, 266)

Grímur Thomsen var hinsvegar ekki beðinn að yrkja, enda hefði lítt komið út úr því nema kuldaþyrrkingur, því enginn var hann Jónsmaður og þótti gullinu um of á hann strokið. Matthías gat enda ekki nema glott við þegar hann sá Bessastaðarjöfurinn utanvert í líkfylgd Jóns og tautaði:

En þetta voru smáværingar. Miklu langdregnari urðu deilurnar um það, með hverskonar minnismerki skyldi heiðra Jón Sigurðsson látinn og grafinn. Í því skyni var stofnuð nefnd sem sjá skyldi um almenna fjársöfnun og standa fyrir gerð minnisvarða. Fyrir nefndinni og heldsti útvegunarmaður var Tryggvi Gunnarsson, sem séð hafði um heimflutinginn á líkum þeirra hjóna og enn var í Kaupmannahöfn, en hér heima var aðalmaður hennar Hilmar finsen landshöfðingi auk nokkurra gamalla samherja Jóns. tryggvi var hér sem ævinlega mjög stórhuga og hneigðist brátt að þeirri hugmynd að láta gera og reisa myndastyttu af Jóni, - "veglegar myndastyttu á opnu plássi, Reykjavík til prýðis og landinu til síma", svo sem hann segir í bréti til Halldósr Kr. Friðrikssonar. Án frekari umsvifa leitar hann til listamanna um þetta, og þá fyrst og fremst til norska myndhöggvarans Brynjúlfs Bergslien, sem hafði áratugi áður mótað brjóstmyndina af Jóni, og biður hann að senda sér tillögur og kostnaðaráætlun að slíkri styttu. Brátt kemur þó í ljós, að nefndarmennirnir heima mega ekki heyra styttu nefnda, fyrir kostnaðarsakir, heldur aðeins minnisvarða á gröfina. Um þetta er lengi deilt fram og aftur, og því verður Bergslien í Kristjaníu að snúa við hverju blaðinu af öðru eftir því sem hugmyndir nefndarinnar vegast á. Loks verður tryggvi að láta í minni pokann og skrifar nú Bergslien um "obelisk", einsteinung úr íslensku bergi, með ígreyptri marmaramynd af Jóni. Þó segist hann ekki vita, hvort slíkt færi saman við óbelíska; sig skorti alla hæfni til að dæma um slíkt. Ekki er hann þó alveg að baki dottinn um myndastyttuna ofg aflar henni fylgis meðal vina og ættingja Jóns í Höfn, en veit þó að meirihluta nefndarinnar verður hann að hlíta. Og þegar hann fær í hendur ýmsar teikningar frá Bergslien - og frá danska myndhöggvaranum Lois Hasselriis (sem hafði m.a. gert styttur af Bellmann og H.C. Andersen), þá sendir hann tillögur þessar og kostnaðaráætlanir óðar til Íslands. Það er með póstskipinu Phönix, því sama sem flutti lík þeirra Jóns og Ingibjargar heim vorið áður, en Phönix ferst undan Mýrum og með því öll þessi gögn. Það er óvenjuleg hugsun, að lík farist. Samt verður manni hugsað til þeirrar sorgar sem orðið hefði ef Phönix hefði brotið í vorferðinni árinu fyrr.

Tryggvi heldur ótrauður áfram að skrifa og Bergslien að teikna, og þar kemur að lokum, að einfaldur minnisvarði með ígreyptri bronsmynd er pantaður hjá bergslien. Þarf hann nú að hafa hraðar hendur, því samsumars á að senda steininn heim og reisa hann. Úr því var þó ekki. því minnisvarðinn var ekki afhjúpaður fyrr en í desember þá um veturinn 1881. Ýmiskonar annar höfuðverkur hafði þó hrjáð nefndina en deilur um styttu eða varða, og þá einkum sú viðkvæma spurning, hvort einnig ætti að hafa nafn frú Ingibjargar á varðanum eða reisa henni annan og minni varða við hliðina á hinum, og yfirleitt hvernig ætti að minnast hennar. Loks er Tryggvi beðinn að leita álits Bergsliens á þessum vanda, því nefndin vilji alls ekki hafa nafn hennar á aðalvarðanum. Bergslien leysir þetta á mjög einfaldan og geðugan hátt. hann aðskilur á milli legsteins og minnisvarða, en á legsteininum á gröf þeirra verði nöfn þeirra beggja. Því má svo við bæta, eins og Bergsteinn Jónsson gerir í ágætri greinargerð í ævisögu Tryggva Gunnarssonar, III bindi, að Tryggva hlaust sú uppreisn sinnar fornu hugmyndar, er hann hélt aðalræðuna við afhjúpun standmyndar Einars Jónssonar af Jóni Sigurðssyni, þeirri sem nú stendur á Austurvelli, réttum þrem áratugum síðar.

Þótt varðinn yfir Jón Sigurðsson kostaði ekki nema hluta af því fé sem safnast hafði, er hann í alla staði virðulegur. hann er ekki "obeliski", en þó hár, uppdreginn steinn, yddur efst, og skiptist í þrjá hluta, sökkul, stall og aðalstein, en efst í hann er greypt vangamynd Jóns úr eir á kringlóttum skildi. Undir er nafn hans og síðan þessi áletrun. "Stein þenna reistu honum landar hans 1881". efnið í honum er all þétt bleiklitt fornaberg, sem hefur varið sig vel fyrir veðri og skófum.

Við engan stein í kirkjugarðinum hefur landslýðurinn átt tíðara erindi en þennan. Hátíðahöldin 17 júní ár hvert hefjast á því að farin er skrúðferð að leiði Jóns og sveigur lagður við varðann, en hann leynist heldur ekki fyrir hinum sem um ganga annarra erinda, svo mjög sem hann tekur til sín. Þetta var skólapiltum og ljóst, er þeir voru í hvað verstum ham út í umsjónakennara sinn vorið 1882. "Þeir, sem komu fyrstir á fætur þennan morgun og gengu suður kirkjugarðsstíg [þ.e. núverandi Suðurgötu], sáu að skjal var fest á minnisvarða Jóns Sigðurðssonar. Skjalið var fest á svo skrítinn stað, að það hlaut að vera eitthvað nýstárlegt, varð því flestum fyrir að athuga það. Það var ávarp til skólapilta, hins unga Íslands, að þola ekki lengur yfirráð kúgarans og kvalarans Ólsens, þessa makalausa dóna, sem ekkert væri annað en vindur", segir einn skólapilta, Ólafur Davíðsson, í dagbók sinni sunnudaginn 7. mai. Enda þótt varði Jóns sé nú ekki svo áberandi langt að séð að menn hlaupi þangað til þess að lesa auglýsingar, sýna gamlar ljósmyndir að hann blasti við bænum og speglaðist í Tjörninni.

( Ól. Dav.: Ég læt allt fjúka, 257.)